یادداشت‏های یک خیابان‏گرد (3) سنگ‏فرش خیابان مدرس از طلاست

اخبار ترشیز
Typography

فضای شهری به مثابه ساختاری کالبدی برای تعاملات اجتماعی است که دسترسی به آن برای اعضای جامعه شهری امکان پذیراست،

فضای باز عمومی شهری هر روزه انسان‏های نا آشنا را به آشنا تبدیل کرده و محلی برای روابط گروهی و اجتماعی افراد فراهم می آورد. خیابان یک راهروی انسانی است. خیابان شهید مدرس خیابان جالبی است. یک راهرو دوست‏داشتنی برای اتصال مرکز شهر به عمق ترشیز و مسیر تاریخی بیهق و طبس و یزد است. خیابان خاصی است، سر بر گذشته تاریخی کاشمر و پای بر دامان زیبای ترشیز دارد. از یک سو وصل به بافت قدیمی کاشمر است و از دیگر سوی به بافت میانه و جدید متصل است. بسان نخ تسبیح این سه بافت را به هم پیوند داده است.
گذشتگان ما این مسیر را شهرنو نام نهاده بودند. هنوز بسیاری زیبایی مزارع و باغات این خیابان را به یاد دارند. هنوز در بعض میلان‏ها و کوچه‏های وصل به این خیابان شاهد حیات چند باغ هستیم. در مسیرهای فرعی این خیابان یکی دو چاه‏ موتور هنوز به حیاتشان ادامه می‏دهند. مدرس شهره به مسجد حاجی‏جلالش هست. مسجدی زیبا و تاریخی که در جوار سایت معظم تکیه ابوالفضلی(ع) هویتی خاص دارد. این مسجد در تاریخ انقلاب اسلامی کاشمر یک پایگاه مهم محسوب می‏شود. وجود تکیه ابوالفضلی نیز هویت این خیابان است. تاسوعای هر سال این خیابان و این تکیه پذیرای دستجات عزاداری و سوگواران حسینی شهر است. این مهم یکی از جاذبه‏های ماندگار و اختصاصی این خیابان است.
تکایا و مساجد این خیابان و فرعی‏های منتهی به آن از عناصر هویتی بارز این مسیر محسوب می‏شوند. این ویژگی در سایر خیابان‏ها کاشمر به این کمیت و کیفیت دیده نمی‏شود. از مسجد مجنونی و مکتب‏الرقیه(س) تا زینبیه، مجموعه جالبی از تنوع فضاهای مخصوص مسجد و تکیه و هیئت است. این خیابان در افکار عمومی به لطف وجود دو کارخانه پنبه و یخ مشهور است. کارخانه پنبه روزگاری در حاشیه شهر کاشمر در مسیر مزارع نماد تلاش دیارمان برای صنعتی شدن بود. این کارخانه باعث شهرت کاشمر در عرصه صنعت نساجی در سطح ملی و بین‏المللی شده بود. در مقاطعی شاهد حضور سرمایه‏داران هندی در این کارخانه بودیم. در دهه‏های اخیر این کارخانه بخشی از شهر شده بود. صحنه تردد ماشین‏های سنگین حامل عدل‏های پنبه تصویری آشنا برای اهالی این خیابان بود.
از کارخانه پنبه فقط نامی برای یک مسیر حد فاصل خیابان شهید بهبودی به مدرس باقی مانده است. در زمین چند هکتاری کارخانه چند بانک و مغازه و سازه‏های مختلف قد علم کرده است. کارخانه یخ همچنان پا برجاست. قدیمی‏های از دروازه‏ای در این خیابان در ترشیز قدیم یاد می‏کنند. این دروازه در مسیر بیهق در بخشی از همین خیابان قرار داشت. در خیابان مدرس ردپای آثار تاریخی متعددی را می‏توان شناسایی و رصد کرد. مجموعه کاروانسرای امین‏التجار، مسجد حاجی‏جلال، آب‏انبار مخروبه، کاروانسرای مدرسی، مجموعه گازرانی و چندین منزل در محلات دوسویه این خیابان از این منظر قابل ذکر هستند. سایت معظم آرامگاه شهید مدرس نیز به این خیابان راه دارد.
القاب متعددی را می‏توان برای این خیابان بر شمرد. خیابان پُر بانک‏، خیابان کم‏ پاساژ و خیابان بی‏پارک از جمله این لقب‏ها هستند. در این خیابان اثری از دکه مطبوعاتی و طلافروشی و کتاب‏فروشی نیست. با این همه مجموعه‏ای همچون نشر اندیشه از جلوه‏های فرهنگی این خیابان است. بعض مدارس و مراکز آموزشی این خیابان هم شهرتی خاص دارند. هنرستان شهید مدرس سابق و مجموعه جایگزین آن از مهمترین این مجموعه‏ها هستند. نقل است که یک معلم کاشانی مقیم کاشمر در روزگار نخست وزیری دکتر منوچهر اقبال در دوران طاغوت خواستار ایجاد مرکزی فنی و حرفه‏ای در کاشمر شده است. نقل است دکتر اقبال از این موضوع بسیار متعجب شده و درخواست وی را اجابت کرد. به گفته دکتر اقبال زعمای کاشمر در مدت مسئولیت وی مدام درخواست عزل و نصب افراد را داشتند و کسی به فکر کاری کارستان نبوده است. نقل است آن مرکز فنی همزمان با مرکزی در مشهد در کاشمر راه‏اندازی شد. از آن مرکز در افواء با عنوان هنرستان مدرس یاد می‏شود.
مدرسه پروین و دبیرستان عمیدالملک کندری نیز در انشعابات این خیابان قرار داشت. در حال حاضر نیز مدارس این مسیر رونقی به سامان دارد. این خیابان در نیمه اول دهه هفتاد پذیرای اولین مرکز آموزش عالی کاشمر بود. دانشگاه آزاد اسلامی روزگاری رونق بخش این مسیر بود. به طنز می‏گفت هر چه ساختمان دوطبقه‏ای هست در اختیار این دانشگاه است آن روزها دو ساختمان در این خیابان پذیرای خوابگاه و کلاس‏های درس این دانشگاه بود. در همان نزدیکی‏ها در روزهای تعطیل بعض کلاس‏های دانشگاه در مدرسه فیاض برگزار می‏شد. خیابان مدرس روزگاری خیابانی دانشجو پسند و دانشگاهی بود. از این منظر این خیابان حق بزرگی بر گردن شهر در عرصه بالندگی مراکز آموزش عالی دارد.
ادارات در این خیابان حضور چندانی ندارند. همان طور که ذکر شد این خیابان را باید خیابان بانک‏ها نام نهیم. در جای جای این مسیر نام و نشان یک بانک و موسسه اعتباری دیده می‏شود. در ذهنتان شمارش بفرمایید، از عدد بیست هم گذر خواهید کرد. جالب است که بعض مجموعه‏های مالی که در زمان ظهورشان بلند آوازه شدن و با پرداخت انواع وام‏ها مسئله‏آفرینی کردند و ناگاه به هر دلیل از صحنه خارج شدند و یا در مجموعه‏ای ادغام شدند در این خیابان قرار داشتند. از یک بانکی راز توجه بانک‏ها به این خیابان را سئوال کردم. پاسخ جالبی دارد؛ سنگفرش این خیابان از طلاست. منظورش جریان قوی اقتصادی در این خیابان بود. درست است در این مسیر بر عکس بیشتر مسیرهای اصلی کاشمر پاساژ و مرکز خرید زیادی دیده نمی‏شود، ولی این خیابان به لطف آمد و رفت روستائیان و گذر اهالی و نوع دادوستدهای اقتصادی جاری در آن معمور و آباد و دارای تبادلات مالی فراوان است.
خیابان مدرس مرکز اصلی خرید و فروش کشمش و محصولات کشاورزی و زیره و زعفران و خشکبار است. رونق اقتصادی این مسیر از قدیم زبانزد است. وجود چندین کاروانسرا در گذشته مبیین این مدعاست. نام این خیابان با کمیته امداد امام خمینی(ره) گره خورده است. این نهاد انقلابی پذیرای مددجویان شهرستان بود و تردد اینان بدل به یکی از جلوه‏های اصلی خیابان شده بود. مزار شهید مدرس می‏تواند بهانه‏ای مطلوب برای رونق بیش از پیش این خیابان باشد. شُکر خدا تاکنون این مهم به خوبی محقق شده است ولی می‏توان متوقع بود که این مسئله پررنگ‏تر گردد و آستان‏قدس رضوی بیشتر به زیباسازی این خیابان بپردازد. این خیابان فاقد اِلمان نماد خاص خود هست. جای تندیس یا سردیسی از شهید مدرس در این خیابان خالی است. در ایام جشن‏های مذهبی و اعیاد و حتی ایام سوگواری محرم به لطف همت تکایا این خیابان پر از جلوه‏های دینی و ارزشی است. کاش این مهم بخصوص در عرصه یادمان‏ها به سایر ایام هم تسری یابد.
فراموش نکنیم؛ خیابان، محل اصلی تفریح و گشت¬وگذار عابران است. کناره¬های هر خیابان زنجیره¬ای از نمایش¬های کوچک صحنه¬های روزمره را عرضه می¬کنند. مغازه¬های کوچک که درون هر یک از آنها صحنه¬ای خاص در ساعات مختلف روز در جریان است؛ ورودی بانک‏ها، فروشگاه¬ها و مراکز خدماتی و مساجد و غیره، با فضاهای ویژه رفت-وآمدهای خاص آنها، تقاطع¬ها و گره¬های شهری (میدان¬ها و چهارراه¬ها)، نقاط ویژه‏ای چون کیوسک¬های فروش جراید هریک به گرد خود فضایی موقت یا دائماً پر ازدحام را می¬سازند. همه این صحنه¬ها، قدم زدن در شهر را به شرکت در نمایشی دائم بدل می¬کند که می¬تواند برای هر رهگذری به¬خودی¬خود تماشایی باشد. کاش این مهم در این خیابان نهادینه شود. خیابان مدرس شبیه یک گذرگاه است. یک دالان هست که افراد مدام در آن در گذر هستند. کاش در برخی از نقاط این مسیر تدابیری برای استراحت و آرامش افراد در حال تردد پیش بینی می‏شد.
به تعبیر صاحب‏نظران؛ خیابان¬ها عرصه¬ای برای بیان حضور اهالی است. مردمان شهری احساس¬های جمعی چون شادی، غم و خشم خود را بیش از هر کجا در زبان خیابان به بیان درمی¬آورند. خیابان محل برپایی جشن است. محل برگزاری مراسم عزاداری است.خیابان همچنین همواره محلی برای مشاغل کوچک و شکننده بوده است. تصویر خیابان به مثابه مکانی پر سروصدا، پر دود و آکنده از بوهای متفاوت چندان به دور از واقعیت نیست. همین امر (تصویر، صدا و بو) خیابان را به یکی از مهم¬ترین نقاط برای تدوین مردم¬نگاری¬های شهری بدل کرده است. کاش مصادر امور توجه به مسایل این خیابان را وجه همت خود سازند. خیابان مدرس نیازمند توجه خاص مدیریت شهری است. بایسته آن است شورائیان دغدغه‏های دوسوی خیابان را با گوش جان بشنوند و برای این خیابان اصلی شهر کارهای خاص بکنند.
کارکرد خیابان مدرس در نوع خود قابل تأمل است. این کارکرد دارای جنبه‏های مختلف در گذر تاریخ است. کارکرد سیاسی آن را در دوران پیروزی انقلاب و دفاع مقدس و هم اینک در انواع انتخابات شاهد هستیم. کارکرد مذهبی و دینی این خیابان بر همه عیان است. کارکرد اقتصادی آن به لطف تعدد بانک‏ها مشهود است. کارکرد اجتماعی آن هم به لطف مزار شهید مدرس و تردد اهالی روستاهای حد فاصل کاشمر و خلیل‏آباد مشخص است. این خیابان فاقد کارکرد فراغتی است. در فضاهای باز شهری با توجه به عمومی بودن بخصوص خیابان فعالیت‌های مختلفی مانند پیاده‏روی، نگاه کردن به مغازه‌ها و استراحت و گاهی بازی و در نهایت تعامل افراد اتفاق می‌افتد که این فعالیت‌ها قابل تکرار تقریباً مشابه هستند. یکی از راه‏های گذران اوقات فراغت برخی از شهروندان و مراجعین به این مسیر گردش در خیابان و نگاه کردن به مغازه‌ها است. در برخی موارد سالمندان در کنار مغازه‌‏های آشنایان هر چند کوتاه نشست و برخاستی دارند. بی‏تعارف جای پارک و فضای سبز و یک پاتوق فرهنگی خالی است.
این موارد سوژه‏ای مناسب برای انواع کارهای مطالعاتی است. زیبنده است کمیسیون فرهنگی شورا و یا نهادهای دارای دغدغه در عرصه پژوهش مطالعه در باره این خیابان را به طور جدی در دستور کار خود قرار دهند. مراکز فرهنگی می‏توانند یاد و خاطره رخدادهای تاریخی این مسیر را با نصب یک تابلو و یادمان در محل آن واقعه پاس بدارند.کاش برای یک بار هم شده مسئولان فرهنگی شهر برای زیباسازی شهر یک فراخوان عمومی می‏دادند و با بهره‏مندی از بضاعت هنرمندان کاشمر در و دیوار این خیابان را عرصه هنرنمایی آنان می‏کردند. این مسیر پرتردد نیازمند انواع نقاشی‏های دیواری و دیوارنگاشته‏های چشم‏نواز و تاثیرگذار است. کاش بانک‏ها و موسسات مالی این مسیر در کنار نماهای شیک و خیره‏کننده‏شان گوشه چشمی هم به کمک به شهرداری و مراکز فرهنگی برای دیوارنگاری‏های شکیل می‏داشتند.
از میدان مرکزی تا انتهای خیابان مدرس دو سویه خیابان جلوه‏های مختلف را به رخ بیننده می‏کشد. در تمام این جلوه‏ها همان‏طور که ذکر شد رد و نشانی از یک بانک و مجموعه مالی دیده می‏شود. بعض جاها به اصطلاح بورس یک شغل خاص هست. مراکز بنکداری و کلی فروشی با نام‏های مختلف در این مسیر بسیار دیده می‏شود. جالب حضور مشاغل آلاینده در برخی از مسیرهای منتهی به این خیابان است. کاش روزی این مجموعه‏ها با سلام و صلوات و با هماهنگی با صاحبان آن مشاغل به جایی مناسب منتقل می‏شد. تعریض این خیابان هم با حفظ حریم آثار تاریخی یک ضرورت است. کاش شهرداری این مهم را با همراهی شورای شهر به طور ویژه پیگیری می‏کرد. کاش نمایندگی میراث فرهنگی در کاشمر آثار تاریخی و منظرهای فرهنگی این خیابان را شناسنامه‏دار می‏کرد و برای هر یک حریمی قائل می‏شد.
کاش من عابر پیاده در وقت گذر از جوار کاروانسرای مدرسی تابلوی حاوی اطلاعات در باره این سازه تاریخی می‏دیدم. کاش در جوار درب ورودی مسجد حاجی جلال تابلوی در باره این مکان تاریخی دیده می‏شد. کاش در جایی از این خیابات اشاراتی به مفاخر و مشاهیر این محل می‏شد. شهیدان والامقامی چون شهید عاصمی در این گذر رشد و نمو کردند. کاش تاریخ شفاهی رشد و بالندگی این خیابان وجه همت تیم و گروهی از دوستداران فرهنگ مردم می‏شد. این خیابان یک خیابان مهاجرپذیر است و در آن انواع خرده‏فرهنگ‏ها حضوری پررنگ دارند. این موارد قابلیت خیلی خوبی برای یک کار تحقیقاتی در حوزه مسایل علوم اجتماعی است. می‏توان تاریخچه تکیه ابوالفضلی(ع) را نگاشت. می‏توان یادمانی برای مسجد حاجی جلال تهیه کرد.می‏توان یک طرح مردم‏نگاری در حوزه مسایل فرهنگی و اجتماعی و اقتصادی را با محوریت این خیابان و مناسبات هر روزه آن با تاکید بر مسایل تاریخی و دینی تهیه کرد.کمی همت باید و بس.

مجموع رتبه (0)

0 از 5 ستاره

نظر خود را اضافه نمایید

ارسال نظر به عنوان مهمان

0

کاربرانی که در این گفتگو شرکت کرده اند

بار گذاری نظرات قدیمی تر